در حالی که مطالبات زنان برای حقوق پایهای در ایران در سالهای اخیر افزایش یافته، انتشار تصاویر زنانی با سلاح در خیابانها، در قالب رژهها و نمایشهای نظامی، پرسشهای تازهای را درباره نحوه بازنمایی زنان در روایت رسمی جمهوری اسلامی مطرح کرده است.
در روزهای اخیر، انتشار تصاویری از رژه گروههایی از زنان مسلح در نقاط مختلف ایران، از جمله رشت، تهران، مشهد، قم، بوشهر، قزوین، استان کهگیلویه و بویراحمد و ... توجه گستردهای را در شبکههای اجتماعی و برخی رسانهها جلب کرده است. در این تصاویر، زنانی دیده میشوند که با در دست داشتن سلاحهایی مانند کلاشینکف یا حضور در خودروهای زرهی مجهز به تیربار، در قالب کاروانهای نمایشی یا رژههای خیابانی حرکت میکنند.
آگهی
آگهی
در این تصاویر همچنین فرماندهان نظامی و سپاه پاسداران نیز دیده میشوند که در کنار این زنان شعارهایی در حمایت از حکومت سر میدهند.
برخی از این تصاویر از سوی رسانههای داخلی نیز بازنشر شدهاند. برای نمونه، گزارشهایی درباره «رژه زنان مسلح» یا «حضور دختران انقلابی با خودروهای مسلح» در رسانههایی مانند تابناک منتشر شده و خبرگزاری ایسنا نیز از «رژه بانوان جانفدای رسانهای در رشت» بهعنوان جلوهای از نقش زنان در «جهاد رسانهای» یاد کرده است.
همچنین فرماندهان سپاه هم با تاکید بر اهمیت چنین حرکتهایی از آنچه آنها «جهاد زنان» در حمایت از ایدئولوژی جمهوری اسلامی نام میبرند تاکید میکنند.
با این حال، همزمان با انتشار این تصاویر، تردیدهایی نیز درباره ماهیت و هدف از برگزاری چنین نمایشهایی مطرح شده است. شماری از ناظران این تحرکات را در چارچوب تلاشهای تبلیغاتی حکومت ایران ارزیابی میکنند که هدف آن نمایش آمادگی، بسیج عمومی و مشارکت اقشار مختلف جامعه، از جمله زنان در ساختارهای امنیتی و ایدئولوژیک است.
پیوند با فضای تنش و تحولات سیاسی
برخی تحلیلگران معتقدند افزایش انتشار این نوع تصاویر را نمیتوان جدا از فضای پرتنش سیاسی و امنیتی اخیر ارزیابی کرد. در ماههای گذشته، همزمان با تشدید تنشها در سطح منطقهای، شکلگیری جنگ میان ایران با اسرائيل و ایالات متحده و همچنین کشته شدن علی خامنهای، نشانههایی از افزایش فعالیتهای تبلیغاتی و نمایشهای میدانی از سوی نهادهای نزدیک به حکومت مشاهده شده است.
به گفته برخی ناظران، در چنین شرایطی تولید و بازنشر تصاویری که نشاندهنده «آمادگی عمومی» یا «همراهی اقشار مختلف» باشد، میتواند بخشی از تلاش برای مدیریت افکار عمومی و ارسال پیامهای بازدارنده تلقی شود. در این چارچوب، حضور زنان در نقشهای نظامی یا شبهنظامی، بعدی نمادین به این پیامها اضافه میکند.
روایت رسمی و پیامهای آشکار
در روایت رسمی رسانههای نزدیک به حکومت، این رژهها بهعنوان نشانهای از «حضور فعال زنان در عرصههای مختلف دفاعی و فرهنگی» معرفی میشوند. تاکید بر ترکیب «زن»، «سلاح» و «میدان» در این تصاویر، از نگاه تحلیلگران، میتواند حامل پیامی دوگانه باشد: از یک سو نمایش اقتدار و آمادگی و از سوی دیگر بازتعریف نقش زنان در چارچوب گفتمان رسمی جمهوری اسلامی.
در سالهای گذشته نیز نهادهایی مانند سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و بسیج بارها تلاش کردهاند تصویری از مشارکت زنان در حوزههای مختلف، از امداد و پشتیبانی تا آموزشهای نظامی ارائه دهند. با این حال، نمایش علنی و خیابانی زنان مسلح در قالب رژههای عمومی، بهویژه با چنین گستردگی، کمتر سابقه داشته و از این نظر توجهبرانگیز است.
تردیدها درباره اصالت تصاویر
در کنار روایت رسمی، برخی کاربران و تحلیلگران در شبکههای اجتماعی نسبت به اصالت بخشی از این تصاویر ابراز تردید کردهاند. به گفته این افراد، برخی ویدیوها دارای نشانههایی هستند که احتمال استفاده از فناوریهای تولید تصویر با هوش مصنوعی یا دستکاری دیجیتال را مطرح میکند.
کارشناسان حوزه رسانه و فناوری میگویند در سالهای اخیر، استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی برای تولید یا تغییر تصاویر و ویدیوها بهطور چشمگیری افزایش یافته و در برخی موارد، تشخیص واقعی یا جعلی بودن محتوا بدون بررسیهای تخصصی دشوار است. از همین رو، برخی ناظران احتمال میدهند که بخشی از این تصاویر واقعی و بخشی دیگر بازسازیشده یا دستکاریشده باشند.
در عین حال، هیچ تایید رسمی مستقلی درباره جعلی بودن این ویدیوها منتشر نشده و منابع داخلی نیز بهطور کلی این تصاویر را بهعنوان رویدادهای واقعی بازتاب دادهاند.
سابقه استفاده تبلیغاتی از تصاویر زنان
استفاده از تصویر زنان در کارزارهای تبلیغاتی جمهوری اسلامی موضوع تازهای نیست. از سالهای ابتدایی پس از انقلاب ۱۳۵۷، حضور زنان در قالبهای مختلف از «مادران شهدا» تا «زنان بسیجی» در روایتهای رسمی پررنگ بوده است.
در دورههای مختلف، بهویژه در زمانهایی که حکومت با فشارهای داخلی یا خارجی مواجه بوده، بازنمایی نقش زنان بهعنوان بخشی از بدنه وفادار به نظام، در تولید محتواهای رسانهای افزایش یافته است.
بهعنوان نمونه، در سالهای جنگ ایران و عراق، تصاویر زنان در نقشهای پشتیبانی و امدادی بهطور گسترده منتشر میشد. در سالهای بعد نیز، نمایش آموزشهای نظامی زنان در قالب دورههای بسیج یا رزمایشهای نمادین، بخشی از این روند بوده است.
برخی تحلیلگران معتقدند آنچه در تصاویر اخیر دیده میشود، ادامه همین الگو اما با شکل و شدت متفاوت است؛ الگویی که اکنون با ابزارهای جدید رسانهای و در بستر شبکههای اجتماعی بازتولید میشود.
تغییرات در الگوی بازنمایی
نکتهای که در برخی از این تصاویر جلب توجه کرده، تنوع ظاهری زنانی است که در رژهها حضور دارند. به گفته برخی ناظران، در برخی ویدیوها زنانی دیده میشوند که پوشش آنها کاملا منطبق با الگوهای رسمی مورد تاکید حکومت نیست.
برخی کارشناسان این موضوع را نشانهای از تغییر در رویکرد تبلیغاتی میدانند. به باور آنها، ممکن است نهادهای مسئول در تلاش باشند با نمایش طیف متنوعتری از زنان، پیام فراگیرتری درباره «همراهی عمومی» ارسال کنند و مخاطبان بیشتری را تحت تاثیر قرار دهند.
همزمانی با مطالبات فزاینده زنان
این تحولات در حالی رخ میدهد که در سالهای اخیر، جنبشهای اعتراضی و مطالبات زنان برای دستیابی به حقوق پایهای و مدنی در ایران افزایش یافته است. بهویژه پس از رویدادهایی مانند اعتراضات ۱۴۰۱ ایران، موضوعاتی چون حجاب اجباری، حقوق اجتماعی و آزادیهای فردی به محور بحثهای عمومی تبدیل شدهاند.
در این زمینه، برخی تحلیلگران معتقدند بازنمایی زنان در قالب نیروهای مسلح یا همراه با ساختارهای امنیتی، میتواند تلاشی برای ارائه تصویری متفاوت از رابطه زنان و حکومت باشد، تصویری که با روایتهای انتقادی از وضعیت حقوق زنان در تضاد قرار میگیرد.
در مقابل، گروهی دیگر تاکید میکنند که این دو روندیعنی افزایش مطالبات اجتماعی زنان و استفاده تبلیغاتی از تصویر آنها، لزوما متناقض نیستند، بلکه میتوانند همزمان و در چارچوبهای متفاوت ادامه یابند.
نقش شبکههای اجتماعی در گسترش روایتها
گسترش سریع این تصاویر در شبکههای اجتماعی، نقش مهمی در شکلگیری برداشتهای مختلف درباره آنها داشته است. در فضای آنلاین، این ویدیوها هم بهعنوان نشانهای از «قدرتنمایی» حکومت بازنشر شدهاند و هم بهعنوان نمونهای از «پروپاگاندا» یا حتی «اطلاعات نادرست» مورد نقد قرار گرفتهاند.
کارشناسان رسانه میگویند در چنین شرایطی، مرز میان واقعیت، بازنمایی و دستکاری میتواند بسیار مبهم شود. بهویژه در فضای پرتنش سیاسی، انتشار سریع و گسترده محتوا، بدون راستیآزمایی کافی میتواند به تقویت روایتهای متضاد منجر شود.
در مجموع، تصاویر منتشرشده از رژه زنان مسلح در ایران، صرفنظر از میزان دقت و اصالت آنها به موضوعی بحثبرانگیز تبدیل شدهاند. از یک سو، روایت رسمی این تصاویر را نشانهای از نقشآفرینی زنان در عرصههای مختلف معرفی میکند. از سوی دیگر، برخی ناظران آنها را در چارچوب تلاشهای تبلیغاتی یا حتی جنگ روایتها تحلیل میکنند.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
افزایش انتشار چنین تصاویری در مقطع کنونی، همزمان با تحولات سیاسی، سناریوهای مربوط به آینده رهبری و همچنین رشد مطالبات اجتماعی زنان، پرسشهایی تازه درباره اهداف و پیامدهای این نوع بازنماییها مطرح کرده است، پرسشهایی که پاسخ به آنها نیازمند بررسیهای مستقل و دقیقتر خواهد بود.