دونالد ترامپ تاکنون بارها مدعی شده که توان نظامی ایران در حملات آمریکا و اسرائیل نابود شده است. وزیر جنگ آمریکا نیز گفته که آمریکا به «برتری کامل هوایی» بر فراز ایران دست یافته است. با این حال، به نظر میرسد سرنگونی جنگنده آمریکایی در روز جمعه در خاک ایران این ادعاها را زیر سوال میبرد.
اگرچه بیش از یک ماه حملات آمریکا و اسرائیل به ایران منجر به تضعیف شدید توانایی نظامی ایران شده است، اما سرنگونی جنگنده «اف-۱۵ای» آمریکایی نشان داد که جمهوری اسلامی همچنان توانایی ضربه متقابل را تا حدودی حفظ کرده است.
آگهی
آگهی
از سوی دیگر، حملات موشکی و پهپادی ایران به اسرائیل و پایگاههای نظامی آمریکا در کشورهای حوزه خلیج فارس همچنان ادامه دارد. هفته گذشته چند هواپیمای آمریکایی در حمله موشکی ایران به پایگاه هوایی «شاهزاده سلطان» با خسارات عمده مواجه شدند و بیش از ۲۰ نیروی آمریکایی نیز مجروح شدند.
ایران در تلاش برای حفظ توان نظامی در برابر حملات، بخش زیادی از زرادخانه خود را در انبارهای زیرزمینی پنهان کرده و به گفته کارشناسان، این اقدام منجر به حفظ دستکم برخی از سامانهها از حملات آمریکا و اسرائیل شده است.
همچنین، بنابر ارزیابی اطلاعاتی آمریکا، در حالی که ممکن است در نگاه اول پناهگاهها و سیلوهای زیرزمینی ایران آسیبدیده بهنظر برسند، اما جمهوری اسلامی در واقع توانسته است بهسرعت پرتابگرها را از زیر آوار بیرون بکشد و از آنها برای شلیک موشکها استفاده کند.
فدریکو بورساری، پژوهشگر برنامه دفاع و امنیت فراآتلانتیک در «مرکز تحلیل سیاست اروپا» گفت: «ایران تابآوری خود را در همهجا بر شهرهای موشکی، تونلها و پناهگاهها بنا کرد است. کاملا محتمل است که برخی از سامانههای پدافند هوایی ایران همچنان عملیاتی باشند و در نقاط متعدد سراسر کشور مستتر باشند.»
به گزارش نیویورکتایمز، ایران ممکن است برای سرنگونی جنگنده «اف-۱۵ای» آمریکایی از سامانه سوم خرداد که یک سامانه موشکی میانبرد زمینبههوا است، استفاده کرده باشد.
آقای بورساری درباره تواناییهای پدافند هوایی ایران گفت: «این سامانهها متحرک هستند و روی کامیون قرار دارند. آنها را میتوان جابجا و پنهان کرد.»
سرنگونی جنگنده آمریکایی در روز جمعه، نخستین مورد تاییدشده از سقوط یک هواپیمای آمریکایی در خاک ایران در جریان درگیری کنونی است. آمریکا و اسرائیل تا پیش از این تقریبا بدون محدودیت به آسمان ایران دسترسی داشتند.
به گفته کارشناسان نظامی، «برتری هوایی» به این معنا نیست که هیچ تهدیدی وجود ندارد. یک مقام سابق نیروی هوایی آمریکا گفت: «این یعنی تهدیدها آنقدر بازدارنده نیستند که مانع انجام عملیات موثر شوند.»
او افزود: «در جنگ همیشه خطر وجود دارد؛ از جمله خطر سرنگونی، حتی زمانی که برتری هوایی را در اختیار دارید.»
به گزارش نیویورکتایمز، راهبرد رژیم ایران شکست دادن آمریکا و اسرائیل در یک درگیری نظامی متعارف نیست، بلکه تلاش میکند زنده بماند و تا حد ممکن خسارت وارد کند.
از پدافند هوایی ایران چه باقی مانده است؟
به گفته آقای بورساری، برخی سامانههای پدافند هوایی ایران را میتوان «در انبار، پناهگاه یا تونل مستقر کرد و وقتی تهدیدی در منطقه وجود دارد، بیرون آورد و بهکار گرفت.»
او گفت: «این سامانهها قابلیت جابجایی دارند و لزوما اهدافی آسان نیستند.»
بنابر ارزیابی «موسسه بینالمللی مطالعات راهبردی»، پدافند هوایی ایران درست پیش از آغاز جنگ ۱۵ هزار نفر نیرو داشت. این نیروها شامل ۱۶ تیپ مجهز به موشکهای میانبرد زمینبههوا «شاهین» بودند.
پنج اسکادران دیگر نیز به تجهیزاتی از جمله سامانه دوربرد «اس-۲۰۰ آنگارا» (S-200 Angara) مجهز هستند که معادل یک سامانه روسی در دوران اتحاد جماهیر شوروی سابق است. بنابر این گزارش، ارتش و سپاه پاسداران، هر کدام پدافندهای هوایی مستقل خود را دارند.
یکی از نگرانیهای ویژه درباره زرادخانه موشکی ایران، موشکهای دوشپرتاب «میثاق» هستند که بر پایه یک مدل مشابه چینی ساخته شدهاند. این سلاح متحرک به نیروهای ایران امکان پنهان شدن، جابجایی و حمله غافلگیرانه میدهد.
دنی سیترینوویچ، پژوهشگر ارشد برنامه ایران و محور شیعی «موسسه مطالعات امنیت ملی» اسرائیل گفت: «ایران دههها برای چنین نوعی از رویارویی آماده شده است. دکترین نظامی این کشور بر زیرساختهای زیرزمینی، سامانههای پرتاب پراکنده و سازوکارهای فرماندهی و کنترل غیرمتمرکز بنا شده است. این مؤلفهها، بهویژه پس از جنگ ۱۲ روزه، بیش از پیش تکامل یافتهاند؛ جنگی که ایران در جریان آن، از طریق اصطکاک مستقیم با اسرائیل، آموخت که تا چه اندازه میتواند آسیبپذیر باشد. از آن زمان، ایران درسهایی را به کار بسته که هدف آنها افزایش بقاپذیری نیروهای موشکیاش بوده است.»
دن کین، رئیس ستاد مشترک ارتش ایالات متحده روز سهشنبه اعلام کرد که آمریکا برای نخستینبار از بمبافکنهای بی-۵۲ برای انجام عملیات بر فراز ایران استفاده کرده است و این اقدام را نشانه «افزایش برتری هوایی» آمریکا دانست.
کلی گریکو، پژوهشگر «مرکز استیمسون» گفت: «نیروهای ایران یک جنگنده اف-۱۵ آمریکایی را سرنگون کردند و به یک ای-۱۰ آسیب زدند. همچنین بالگردهای جستجو و نجات هم هدف قرار گرفتند و خدمه آنها مجروح شدند. این موضوع درباره برتری هوایی آمریکا بر فراز ایران چه چیزی به ما میگوید؟»
خانم گریکو افزود: «برتری هوایی به معنای سلطه هوایی نیست. سلطه هوایی، یعنی توانایی انجام عملیات بدون مداخله موثر دشمن. به بیان ساده، یعنی زمانی که دشمن توانایی ایجاد تهدید واقعی در حوزه هوایی را ندارد.»
خانم گریکو گفت: «بیشتر آمریکاییها عادت دارند این وضعیت را حالت عادی بدانند؛ چون آمریکا طی ۳۰ سال گذشته در اغلب میدانهای نبرد تقریبا همین وضعیت را در اختیار داشته است. اما برتری هوایی فقط به این معناست که شما میتوانید بدون مداخله بازدارنده و فلجکننده عملیات انجام دهید. تهدیدها همچنان وجود دارند. این دو اصطلاح قابل جایگزینی با یکدیگر نیستند.»
او همچنین درباره هدف سرنگونی جنگنده و هدف قرار گرفتن بالگرد آمریکایی گفت: «این خسارات، برتری هوایی آمریکا را نفی نمیکنند؛ بلکه محدودیتهای آن را در فضای نزدیک به سطح زمین نشان میدهند و توضیح میدهند که چرا عملیات در ارتفاع پایین همچنان خطرناک است. برتری هوایی به آمریکا اجازه میدهد عملیات انجام دهد، اما نه در همهجا و نه در همه ارتفاعها، آن هم بدون خطر.»