ترامپ تاکنون بارها از لزوم جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای صحبت کرده است و اخیرا با گسیل گسترده نیروهای آمریکایی به خاورمیانه، دلیل اقدام نظامی احتمالی علیه ایران را جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای عنوان کرده است. اما احتمال دستیابی ایران به سلاح هستهای چقدر است؟
مقامات آمریکایی و اسرائیلی تاکنون بارها گفتهاند که ایران پیش از جنگ ۱۲ روزه در ماه ژوئن و حملات آمریکا به تاسیسات هستهایاش، تنها چند روز با دستیابی به سلاح هستهای فاصله داشت.
آگهی
آگهی
استیو ویتکاف، فرستاده ویژه کاخ سفید که وظیفه مذاکرات با ایران را برعهده دارد نیز هفته گذشته در گفتگویی مدعی شد که ایران تنها یک هفته با دستیابی به سلاح هستهای فاصله دارد.
دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا تاکنون بارها گفته است که ایران نباید به سلاح هستهای دست یابد و خواستار دستیابی به توافق هستهای با تهران شده است که جلوی دستیابی ایران به سلاح هستهای را بگیرد.
در حالی که نیروهای آمریکایی به صورت گسترده به خاورمیانه اعزام شدهاند، آقای ترامپ بارها تهدید کرده است که اگر تهران چنین توافقی را نپذیرد، دستور حمله به ایران را صادر میکند.
رئیسجمهوری آمریکا همچنین شامگاه سهشنبه در جریان سخنرانی «وضعیت کشور» خود در کنگره آمریکا گفت که ایران به دنبال ازسرگیری برنامه تسلیحات هستهای است و افزود: «ما مذاکراتی را آغاز کردیم و آنها میخواهند توافق کنند، اما ما آن «کلمات جادویی» یعنی «ما هیچوقت سلاح هستهای نخواهیم داشت» را از آنها نشنیدهایم.»
رئیسجمهوری آمریکا همچنین گفت: «ترجیح من حل این مشکل از طریق دیپلماسی است. اما یک چیز قطعی است؛ من هیچوقت نمیگذارم حامی شماره یک تروریسم در جهان که آنها هستند، آن هم با فاصله، به سلاح هستهای دست یابد.»
این در حالی است که مقامات جمهوری اسلامی ایران چه پیش از حملات ماه ژوئن آمریکا و چه پس از آن، بارها گفتهاند که قصد تولید سلاح هستهای را ندارند.
عباس عراقچی، وزیر خارجه جمهوری اسلامی ایران روز سهشنبه از «عزم راسخ» ایران برای دستیابی به «توافق عادلانه و منصفانه» با آمریکا سخن گفت و تاکید کرد: «ایران تحت هیچ شرایطی هرگز بهدنبال توسعه سلاح هستهای نخواهد رفت.»
با این حال، پس از حملات آمریکا به تاسیسات هستهای ایران، سرنوشت بیش از ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای بالای ایران هنوز نامعلوم است. به گفته رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، ایران در صورت بازیابی این اورانیوم میتواند در مدت کوتاهی آن را به خلوص لازم برای تولید سلاح هستهای برساند.
اما صرف غنیسازی اورانیوم به سطح لازم برای سلاح هستهای به معنای تولید سلاح هستهای نیست و این امر پیچیدگیهای خاص خود را دارد. سوال اصلی اینجاست که آیا ایران اصلا توانایی ساخت سلاح هستهای را دارد؟ اگر تصمیم به این کار بگیرد، آیا ظرف ماههای آینده امکانپذیر است؟
«موسسه علم و امنیت بینالمللی» با استفاده روشی با بهکارگیری «نظریه بازیها» و «تحلیل درخت خطا» و همچنین با در نظر گرفتن قابلیتهای باقیمانده در ایران در زمینه سلاح هستهای پس از جنگ ۱۲ روزه، تلاش کرده است که به این سوال پاسخ دهد.
به گفته این موسسه، جنگ ۱۲ روزه برای نخستین بار در سالهای اخیر وضعیتی ایجاد کرده است که ایران نمیتواند به سرعت به مرحله «گریز هستهای» برسد و اورانیوم با درجه تسلیحاتی تولید کند.
طی هشت ماه گذشته، در غیاب بازرسیهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی، ابهام درباره ثبات رژیم، دسترسی به ذخایر اورانیوم غنیشده و سانتریفیوژها و همچنین امکان بازیابی تواناییهای تولید سلاح هستهای بیشتر شده است.
به همین دلیل برای سنجش تواناییهای تولید سلاح هستهای ایران به رویکردی تازه نیاز است.
«موسسه علم و امنیت بینالملل» سالهاست با ارائه مدل تحلیلی-احتمالی با عنوان «شمارشگر گایگر تهدید ایران» تلاش کرده است که شدت و احتمال تهدید هستهای ایران را بسنجد. این موسسه اکنون این مدل را برای ارزیابی احتمال موفقیت ایران در ساخت سلاح هستهای غیر قابل حمل با موشک تکامل داده است. دلیل این امر آن است که ساخت سلاح هستهای قابل حمل با موشک به زمان بیشتری نیاز دارد و احتمال موفقیت آن در بازههای زمانی مورد بررسی در این مطالعه بسیار پایین است.
با این حال، حتی در اختیار داشتن سلاح غیرقابلحمل با موشک نیز میتواند جایگاه هستهای ایران را نشان دهد و امکان چندین روش تحویل علیه یک دشمن را فراهم کند. اما برای آنکه ایران بتواند بهطور کامل از اثر بازدارندگی سلاح هستهای بهره ببرد، انتظار میرود به سمت تولید کلاهک قابلاعتماد برای موشک بالستیک حرکت کند.
مدل «شمارشگر گایگر تهدید ایران» چطور کار میکند؟
در این مدل، دو احتمال «تصمیم سیاسی» و «دستیابی به توان فنی» ارزیابی میشود و با ضرب این دو احتمال، نتیجه کلی به دست میآید.
بخش نخست بر ارزیابی انگیزههای کنونی رژیم برای تصمیمگیری در جهت ساخت سلاح هستهای و نیز عوامل بازدارنده از چنین تصمیمی تمرکز دارد. این بحث با تحلیلی مبتنی بر نظریه بازیها در مورد بازیهای حرکتی ساده و همزمان تکمیل میشود که دو مورد شامل سناریوی ساخت سلاح هستهای توسط ایران و حمله نظامی اسرائیل برای نابودی آن تلاش و سناریوی سوم درباره مذاکره ایران در برابر حمله احتمالی آمریکا است.
برآورد دوم یک تحلیل کمی «درخت خطا» از مراحلی است که ایران باید در مسیر ساخت یک سلاح هستهای غیرقابلحمل با موشک طی کند. در این «درخت خطا»، برای هر مرحله از فرایند چندمرحلهای تولید سلاح هستهای، احتمال موفقیت اختصاص داده میشود تا در نهایت یک احتمال کل محاسبه شود.
نتیجه چیست؟
بر اساس این مدل، در کوتاهمدت و با تلاشی حدود دو تا سه ماهه، بخت موفقیت ایران زیر ۳۰ درصد تخمین زده میشود. با این حال، هرچه زمان بیشتر شود، بخت موفقیت بهطور چشمگیری افزایش مییابد. در نهایت اگر ایران پنج تا شش ماه فرصت داشته باشد، احتمال موفقیت به ۸۴ درصد میرسد.
با این حال، احتمال کلی باید شامل این احتمال باشد که ایران اساسا تصمیم به ساخت سلاح هستهای بگیرد. چنین احتمالی بسیار کمتر از ۱۰۰ درصد است، زیرا بازدارندههای مهم بینالمللی وجود دارد.
مساله بازدارندههای بینالمللی در مجموع، احتمال ساخت سلاح هستهای توسط ایران را در بازه زمانی کوتاه به کمتر از ۱۵ درصد و در بازه زمانی طولانیتر به ۴۲ درصد کاهش میدهد.
راه حل چیست؟
به گفته «موسسه علم و امنیت بینالمللی»، در مجموع، پیگیری برنامه غنیسازی و سایر قابلیتهای سلاح هستهای توسط ایران، اقدامی خود-برانداز است.
اگرچه تصمیم به پیگیری سلاح هستهای ممکن است به عنوان مسیری برای بازدارندگی به نظر برسد که همانند مدل کره شمالی به محافظت از رژیم در برابر فشارهای خارجی کمک میکند، اما این موضوع دقیقا همان چیزی است که دور دیگری از حملات پیشدستانه را فرا میخواند.
در آیندهای که اسرائیل و بهتبع آن ایالات متحده در صورت تداوم برنامه هستهای ایران متصور هستند، موقعیت برای آنها بدتر خواهد شد. یعنی احتمال دستیابی ایران به سلاح هستهای با گذشت زمان بیشتر میشود و این نشان میدهد که به سود اسرائیل و ایالات متحده است که این چرخه را با یک مداخله نظامی قاطع پایان دهند.
در نتیجه، در غیاب اقدامات معنادار و کاهشدهنده تنش از سوی ایران، خطر جنگ همچنان بالاست.
به گفته این موسسه آمریکایی، مساله ضروری جهت دستیابی به راهحل برای ایران این است که به برنامه غنیسازی خود بهصورت قابل راستیآزمایی پایان دهد و ذخایر اورانیوم غنیشده را به خارج از کشور منتقل کند. این اقدامات ساخت سلاح هستهای را بسیار دشوارتر و زمانبر میکند.
با این حال به گفته این موسسه، همچنان با وجود برنامه موشکهای بالستیک ایران و حمایت تهران از نیروهای نیابتی، همچنان خطر جنگ وجود خواهد داشت.