قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا تا کنون بیشتر با الزامات سخت برای سامانههای پرخطر و شرکتهای بزرگ فناوری شناخته میشد. از این ماه با مقررات گسترده شفافیت دام نظارت از شرکتها فراتر میرود و سازندگان فردی، فریلنسرها و کاربران عادی را هم در بر میگیرد.
قوانین جدید شفافیت بر اساس ماده ۵۰ این قانون از ۲ اوت لازمالاجرا شده است و هر کسی که برای بازار اتحادیه اروپا محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی را تولید، منتشر یا بهکارگیری میکند، اکنون با تعهدات تازهای روبهرو است و در صورت بیتوجهی با خطر جریمههای چند میلیون یورویی مواجه میشود.
آگهی
آگهی
تا پیش از این، بحث رعایت قانون هوش مصنوعی بیشتر بر سامانههای پرخطر و شرکتهای بزرگ متمرکز بود، اما مقررات جدید شفافیت اتحادیه اروپا برای سامانههای هوش مصنوعی و محتوای تولیدشده با آن، پس از پایان تعطیلات تابستانی وارد فهرست کارهای بسیاری از افراد و شرکتها در داخل و خارج اتحادیه خواهد شد.
این مقررات جدید که از ۲ اوت ۲۰۲۶ اجرایی شده، بر طیف گستردهای از بازیگران، از اشخاص حقیقی گرفته تا حقوقی، از جمله شرکتها، رسانهها، سازمانهای غیردولتی، طراحان، آژانسهای تبلیغاتی و دیگران اعمال میشود.
این قواعد نه فقط بر نهادها یا اشخاص مستقر در اتحادیه اروپا، بلکه بر آنهایی که خارج از اتحادیه هستند هم اعمال میشود، به شرط آن که سامانهها یا محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی آنها در بازار اتحادیه مورد استفاده قرار گیرد.
همچنین این تعهدات فارغ از آن که خدمت پولی باشد یا رایگان، برقرار است.
هرچند برای استفاده فردی، اهداف تحقیقاتی و علمی، سامانههای متنباز و محتوای هنری، خلاقانه یا طنزآمیز، معافیتها یا قواعد سبکتری در نظر گرفته شده است، اما بهتر است این دستورالعملها جدی گرفته شود و بررسی شود کدام فعالیتها، محصولات و محتوا باید برچسبگذاری شود تا از مجازاتهای احتمالی جلوگیری شود.
تامینکنندگان و بهرهبرداران در صورت رعایت نکردن قواعد جدید ممکن است تا ۱۵ میلیون یورو یا تا ۳ درصد از گردش مالی جهانی خود جریمه شوند. نهادهای اتحادیه اروپا هم ممکن است تا ۷۵۰ هزار یورو جریمه شوند.
چهار تعهد اصلی شفافیت برای سامانههای هوش مصنوعی و محتوای متاثر از آن
این دستورالعملها در حکم سند توضیحی برای ماده ۵۰ قانون هوش مصنوعی منتشر شدهاند؛ در این ماده تعهدات شفافیت برای چهار گروه اصلی تعیین شده است:
در بند ۱ ماده ۵۰ تعهدات مربوط به سامانههای هوش مصنوعی که به طور مستقیم با اشخاص حقیقی تعامل دارند مشخص شده است؛ بر اساس آن، تامینکنندگان باید سامانههای هوش مصنوعی را طوری طراحی و توسعه دهند که فرد بداند در حال تعامل با یک سامانه هوش مصنوعی است.
در بند ۲ ماده ۵۰ تعهدات مربوط به سامانههای هوش مصنوعی که تصاویر، ویدیوها، صدا یا متن را به شکل مصنوعی دستکاری میکنند تعیین شده است. این یعنی خروجیهای تولیدشده با هوش مصنوعی باید در قالبی قابل خوانش برای ماشین و قابل شناسایی برچسبگذاری شوند.
در بند ۳ ماده ۵۰ تعهدات مربوط به سامانههای هوش مصنوعی طراحیشده برای تشخیص احساسات و شناسایی زیستی بیان شده است. در اینجا بهرهبرداران موظفند اشخاص حقیقی را از قرار گرفتنشان در معرض سامانه هوش مصنوعی مطلع کنند.
در بند ۴ ماده ۵۰ تعهدات مربوط به سامانههای هوش مصنوعی که دیپفیک تولید، دستکاری یا منتشر میکنند یا متنی تولید میکنند که هدف آن اطلاعرسانی عمومی درباره «امور مورد علاقه عمومی» است، تعیین شده است. در این موارد، بهرهبرداران باید آشکار کنند که محتوا با هوش مصنوعی تولید، تقویت یا به هر شکل دیگری دستکاری شده است.
چتباتها، ایجنتها و باتها
برای آن که یک سامانه هوش مصنوعی مشمول تعهدات ماده ۵۰ قانون هوش مصنوعی شود، باید با تعریف کمیسیون اروپا منطبق باشد: سامانه باید با اشخاص حقیقی تعامل داشته باشد، با هدف تعامل با اشخاص حقیقی طراحی شده باشد و به طور مستقیم (در زمان واقعی یا نزدیک به زمان واقعی) با آنها تعامل کند.
این یعنی دستیارهای صوتی مبتنی بر هوش مصنوعی، چتباتها، خطوط تلفنی خودکار، همراهان هوش مصنوعی، آواتارهای هوش مصنوعی، رباتها، باتهای هوش مصنوعی، ایجنتهای برنامهنویسی و دیگر ایجنتهای هوش مصنوعی همگی مشمول تعهدات ماده ۵۰ قانون هوش مصنوعی هستند و باید از دستورالعملهای کمیسیون اروپا پیروی کنند.
نویسندگان، طراحان، اینفلوئنسرها و پادکستسازها
قاعده جدید سرانگشتی این است که همه محتوای تولیدشده یا تقویتشده با هوش مصنوعی، چه صوت باشد، چه ویدیو، تصویر، متن یا دیپفیک، بهویژه اگر به «امور مورد علاقه عمومی» مربوط باشد، باید برچسبگذاری شود.
اگرچه برای محتوایی که فقط با کمک هوش مصنوعی ویرایش شده، بدون آن که ورودی را به شکل اساسی تغییر دهد، یا محتوایی که از بازبینی انسانی و تحریریه گذشته، معافیتها و قواعد سبکتری وجود دارد، اما مرز میان آنچه «تغییر اساسی» به حساب میآید هنوز مبهم است.
به همین شکل، بازبینی و نظارت تحریریهای هم باید اساسی باشد و فقط به اصلاحهای جزئی دستور زبانی یا املایی محدود نشود، و فرد مشخصی مسئولیت کامل محتوای منتشرشده را بر عهده داشته باشد.
برای نویسندگان و وبلاگنویسان: محتوایی مانند خلاصهسازیهای متنی، متون و بازنویسیهایی که به صورت تولیدشده با هوش مصنوعی سبک، ساختار و معنا را تغییر میدهند باید برچسبگذاری شود.
اگر متن تولیدشده یا به طور قابل توجهی تقویتشده با هوش مصنوعی حاوی اطلاعاتی درباره «امور مورد علاقه عمومی» باشد، از جمله اداره و خدمات عمومی، عدالت و اجرای قانون، حقوق بنیادین، امنیت عمومی، بهداشت، حفاظت محیط زیست، ایمنی مصرفکننده، اقتصاد و موارد دیگر، باید برچسبگذاری شود.
آنچه نیاز به برچسبگذاری ندارد: اصلاحهای جزئی دستور زبان، غلطیابی و صیقلدادن سبک.
برای اینفلوئنسرهای شبکههای اجتماعی و آنهایی که به اپلیکیشنهای ویرایش چهره علاقه دارند: اگر چهرهها در عکسهای موجود جایگزین شوند یا دستخوش تغییرات قابل توجه در چهره شوند، این محتوا هم باید برچسبگذاری شود.
هرچند ویرایش تصاویر برای استفاده شخصی خارج از تعهدات شفافیت قرار میگیرد، هر محتوایی که جهتگیری تجاری داشته باشد ممکن است زیر چتر تعهدات شفافیت جدید اتحادیه اروپا قرار گیرد.
برای طراحان گرافیک و ویدیو: هر محتوای ویدیویی و تصویری که در آن اشیا و افراد در ویدیوهای موجود حذف، جایگزین یا اضافه میشوند باید برچسبگذاری شود.
همچنین محتوایی که در آن شکل بدن، رنگ پوست یک فرد یا روشنکردن، تیرهکردن و تغییر شدید رنگ و کنتراست به گونهای عوض میشود که معنا، قصد و پیام محتوا را تغییر میدهد، باید برچسبگذاری شود.
تولید ویدیوهایی که در آنها رویدادهایی نمایش داده میشود که در واقعیت رخ ندادهاند هم باید برچسبگذاری شود؛ همین طور تصاویر یا ویدیوهایی که بازنمایی افراد، اشیا، رویدادها یا واقعیتها را تغییر میدهند، یا هر تغییر اساسی دیگری در محتوا ایجاد میکنند.
آنچه نیاز به برچسبگذاری ندارد: قالببندی و ویرایش کلی مانند شفافسازی تصویر، برش، تنظیمهای جزئی رنگ و نور، شارپکردن، حذف گرد و لکه، حذف قرمزی چشم، پسزمینهها، پیکسلیکردن و محو کردن چهرهها، تثبیت ویدیو، تنظیمهای جزئی سرعت پخش و دیگر ویرایشهای عمومی که محتوا را به شکل افراطی تغییر نمیدهد.
برای پادکستسازها، تدوینگران صوتی و مجریهای رادیو: ترکیب و تولید گفتار واقعنما با صدای یک فرد مشخص باید برچسبگذاری شود.
مسوولیت در رابطه کارفرما و کارگزار یا کارمند
اگر شرکتی خدمات طراحی را از یک آژانس تبلیغاتی یا طراحی گرافیک خریداری کند و درباره این که آژانس تبلیغاتی از هوش مصنوعی استفاده میکند یا نه و چگونه از آن بهره میگیرد تصمیمی نگیرد یا کنترلی اعمال نکند، تعهدات شفافیت بر عهده آن آژانس است نه مشتری.
به همین ترتیب، تعهدات شفافیت بر عهده کارفرما یا شخص حقوقی است، نه کارمند یا حتی پیمانکاری که محتوای متاثر از هوش مصنوعی تولید میکند:
(۱۴) در این بند آمده است که «اگر بهرهبردار یک سامانه هوش مصنوعی یک شخص حقوقی باشد که سامانه تحت اختیار او مورد استفاده قرار میگیرد (مثلا یک شرکت تبلیغاتی)، کارکنان فردی که تحت دستورها و کنترل آن شخص حقوقی عمل میکنند (مثلا انیماتورهای دیجیتال، طراحان وب، تولیدکنندگان محتوا، خبرنگاران) نباید به عنوان بهرهبرداران جداگانه آن سامانه تلقی شوند.
یک شخص حقوقی حتی اگر اشخاص ثالث (مثلا پیمانکاران، فریلنسرها) را در بهرهبرداری از سامانه به نمایندگی از خود و تحت مسوولیت و کنترل خود وارد کند، همچنان بهرهبردار به حساب میآید.»
قواعد مربوط به دیپفیک
دیپفیکها باید برچسبگذاری شوند اگر شبیه اشخاص، اشیا، مکانها، نهادها یا رویدادهای موجود باشند به گونهای که برای یک فرد میتوانند به شکل واقعیت معتبر و صادقانه جلوه کنند.
در اینجا هم معافیتهایی برای محتوای هنری، خلاقانه، طنزآمیز یا داستانی در نظر گرفته شده است؛ با این حال اگر دیپفیک برای مقاصد حرفهای استفاده شود، باید برچسبگذاری شود.
دیپفیکهای مربوط به افراد واقعی، سیاستمداران، چهرههای مشهور، مدیران عامل شرکتها، نمونههای صوتی تولیدشده با هوش مصنوعی که صدای افراد را شبیهسازی میکنند یا حتی تصاویر تولیدشده با هوش مصنوعی برای تبلیغات محصولات و بستهبندی که از واقعیت جذابتر به نظر میرسند، همگی باید برچسبگذاری شوند.
معافیتها: استفاده فردی، سامانههای متنباز، اجرای قانون، اهداف علمی و تحقیقاتی.
معافیت از تعهدات شفافیت برای بهرهبردارانی که اشخاص حقیقی هستند و از هوش مصنوعی برای فعالیتهای شخصی و غیرحرفهای استفاده میکنند، دانشمندان و پژوهشگران، سامانههای متنباز و مجریان قانون اعمال میشود.
با این حال اگر فردی به نام و حساب شخصی خود عمل کند و فعالیت شخصی او با فعالیت حرفهایاش همپوشانی داشته باشد و از آن منفعت اقتصادی بهدست آید، به احتمال زیاد تعهدات شفافیت برای او هم برقرار خواهد شد.
در حوزه متنباز، تامینکنندگان و بهرهبرداران همچنان باید از انطباق با تعهدات شفافیت مربوط به خودشان مطمئن شوند.
پیشنهادهایی برای برچسبگذاری
تامینکنندگان باید سامانههای هوش مصنوعی خود را در قالبی قابل خوانش برای ماشین برچسبگذاری کنند تا امکان شناسایی ماشین با ماشین فراهم شود و خروجیهای سامانههای آنها به عنوان محتوای تولیدشده یا دستکاریشده با هوش مصنوعی قابل تشخیص باشد.
بهرهبرداران هم باید از طرف خود محتوای تولیدشده یا دستکاریشده با هوش مصنوعی را به شکل واضح و قابل تشخیص برچسبگذاری کنند.
در دستورالعملهای کمیسیون اروپا آمده است که برخی شیوههای برچسبگذاری هوش مصنوعی یا لازم نیستند یا اگر به تنهایی استفاده شوند کافی نیستند، از جمله:
- افشاگریهایی که فقط در شرایط استفاده، نشانیهای اینترنتی یا مستندات درج شدهاند
- برچسبهای قابل خوانش برای ماشین، مانند فراداده یا واترمارکهایی که برای کاربران قابل مشاهده نیستند
- نشانههای نامشخص یا مبهم (برای مثال اشارههای کلی مانند «دستیار»)
- افشاگریهای کلی (برای مثال «خدمات این وبسایت از هوش مصنوعی استفاده میکنند»)
- توضیحهای بیش از حد فنی (برای مثال «این سامانه از مدلهای زبانی بزرگ استفاده میکند»)
این مطلب ابتدا در وبسایت EU Tech Loop (منبع به زبان انگلیسی) منتشر شده و سپس در چارچوب یک توافق انتشار مشترک در یورونیوز بازنشر شده است.