ساختمان‌های مدرن تاشکند ایده‌های تازه معماری را با مصالح و نقش‌مایه‌های بومی و طراحی سازگار با اقلیم ترکیب می‌کنند. ده بنای شاخص اکنون در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده‌اند.
معماری تاشکند لایه‌های گوناگون تاریخ این شهر را بازتاب می‌دهد. پس از زلزله سال ۱۹۶۶، نسل تازه‌ای از ساختمان‌های عمومی شکل گرفت که فرم‌های مدرن، مصالح تجربی و طرح‌هایی سازگار با اقلیم گرم شهر را وارد بافت شهری کرد.
آگهی
آگهی
بسیاری از این بناها هنوز در حال استفاده هستند. موزه‌ها، تالارهای کنسرت، سیرک و ایستگاه‌های مترو همچنان همان کارکردهایی را دارند که برایشان طراحی شده بود، در حالی که ارزش معماری آن‌ها امروز گسترده‌تر شناخته می‌شود.
ده بنای شاخص مدرن از این دوره اکنون در یک محوطه ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفته‌اند.
معماری شکل‌گرفته با اقلیم تاشکند
معماری مدرنیستی که در تاشکند شکل گرفت با ترکیب عناصر معماری محلی و زندگی شهری، شخصیت خاص خود را پیدا کرد.
سعیدعزیز ایشانخوجایف، معاون رئیس بنیاد توسعه هنر و فرهنگ، می‌گوید معمارانی که پس از زلزله ۱۹۶۶ به تاشکند آمدند رویکردهای متفاوتی به همراه آوردند و طرح‌های خود را با شرایط محلی سازگار کردند.
حیاط‌ها، نقوش تزئینی و راه‌حل‌های معماری مرتبط با ساختمان‌های سنتی ازبکی در بخشی از پروژه‌های مدرنیستی ادغام شد.
یکی از نمونه‌ها، موزه دولتی تاریخ است که در آن معماری، فرم هندسی برجسته را با ویژگی‌هایی ترکیب می‌کند که برای اقلیم تاشکند طراحی شده‌اند.
موزه‌ای طراحی‌شده برای شهر
موزه دولتی تاریخ در سال ۱۹۶۸ توسط معماران روزانوف و شستوپالوف طراحی شد. نمای مرمر سفید، ساختار مرتفع و فرم متمایز آن را به یکی از شناخته‌شده‌ترین بناها در مرکز تاشکند تبدیل کرده است.
جنت اسماعیلوا، مدیر موزه دولتی تاریخ، می‌گوید این بنا با درنظرگرفتن شرایط محلی طراحی شده است.
شبکه‌های تزئینی به محافظت ساختمان در برابر آفتاب شدید تابستانی کمک می‌کند و راه‌پله بزرگ و ورودی مرکزی، حضور قدرتمندی به این سازه در فضای شهری پیرامون می‌دهد.
استفاده از صنایع‌دستی محلی نیز در طراحی ساختمان دیده می‌شود. درهای چوبی کنده‌کاری‌شده را استادکاران شهر کوکند ساخته‌اند و در داخل بنا از گچ‌بری سنتی موسوم به گچ استفاده شده است.
این ساختمان در سال ۱۹۷۰ به عنوان موزه لنین تکمیل شد. در سال ۱۹۹۲، موزه دولتی تاریخ ازبکستان به این بنا منتقل شد و همچنان در آن فعالیت می‌کند.
بخش زیادی از ساختار اصلی دست‌نخورده باقی مانده و همین، موزه را به نمونه‌ای مهم از معماری مدرنیستی تاشکند تبدیل کرده است.
موزه‌ای که پیرامون هنر بنا شده است
موزه دولتی هنرهای ازبکستان نمونه دیگری از چگونگی شکل‌گیری معماری بر اساس کارکرد یک بنا است.
ساخت این ساختمان در سال ۱۹۶۷ آغاز شد و در سال ۱۹۷۴ پایان یافت. برخلاف موزه‌هایی که در ساختمان‌های تغییرکاربری‌داده‌شده مستقرند، این بنا از ابتدا به عنوان موزه طراحی شد و فضاهای نمایشگاهی و بخش‌های نگهداری آثار از همان ابتدا در نقشه پیش‌بینی شده بود.
اولگا اودوونکو، رئیس بخش هنرهای کاربردی مردمی ازبک در موزه، می‌گوید این ساختمان در زمان ساخت برای تاشکند سازه‌ای بسیار غیرمعمول محسوب می‌شد.
نمای اولیه ساختمان از پنل‌های تجربی استفاده می‌کرد که برای محدود کردن نور مستقیم خورشید و کمک به حفظ شرایط مناسب نگهداری آثار هنری طراحی شده بود. این مصالح بعدها تعویض شد، اما پژوهشگران اکنون در حال بررسی راه‌هایی برای بازگرداندن ظاهر اولیه بنا هستند.
در داخل، آتریوم مرکزی در میان ترازهای نمایشگاهی قرار گرفته که گرداگرد این فضا سازماندهی شده‌اند. بخش زیادی از فضای داخلی همچنان بدون تغییر باقی مانده است.
حفظ این ساختمان به بخشی از بحث گسترده‌تر درباره این تبدیل شده که چگونه می‌توان سازه‌های مدرنیستی را با الزامات فنی امروز هماهنگ کرد، بدون آن که شخصیت معماری اصلی آن‌ها از بین برود.
کاخی برای زندگی عمومی
مدرنیسم همچنین فضاهایی را شکل داد که برای گردهمایی‌های بزرگ عمومی طراحی شده بودند.
کاخ دوستی خلق‌ها دهه‌هاست میزبان کنسرت‌ها، اجراها، کنگره‌ها و دیگر رویدادهای بزرگ است. معماری این بنا عناصر تزئینی الهام‌گرفته از سنت‌های محلی را در خود جای داده، از جمله نقش‌ونگارها و جزئیاتی مشابه گچ‌بری که در بدنه ساختمان ادغام شده است.
این کاخ ۳۸۱۶ صندلی دارد و صحنه بزرگ آن برای میزبانی اجراها و رویدادهای عمده طراحی شده است.
اسرایل غولوموف، مدیر کاخ، می‌گوید این بنا با ارجاع به معماری محلی و با عناصری طراحی شده که بتواند فضای داخلی را در برابر تغییرات دمایی تاشکند محافظت کند.
نتیجه، مکانی عمومی است که تزئینات معماری آن با کارکرد عملی فضا پیوندی نزدیک دارد.
سیرکی با فرم شاخص
یکی دیگر از بناهای شاخص این دوره، ساختمانی بود که به طور خاص برای اجرای برنامه‌های سیرک طراحی شد.
ساخت سیرک دولتی ازبک در سال ۱۹۶۸ آغاز و در سال ۱۹۷۶ به پایان رسید. این ساختمان دایره‌ای‌شکل، فضاهای اجرا و تمرین را در خود جای داده است.
گنبد و جزئیات بیرونی بنا با الهام از سیمای بصری تاشکند قدیم طراحی شده است.
این ساختمان اکنون در حال مرمت است و مقام‌های مسئول برنامه دارند ظاهر معماری موجود و عناصر تاریخی آن را حفظ کنند.
رستم مجیدوف، رئیس سیرک دولتی ازبک، می‌گوید انتظار می‌رود مرمت، شرایط کاری برای اجراکنندگان را بهبود ببخشد و در عین حال خود بنا را حفظ کند.
مدرنیسم در زیر زمین
معماری مدرنیستی تاشکند به زیر سطح خیابان‌ها نیز گسترش یافته است.
ایستگاه متروی کسموناوترلر در طراحی خود از موضوع اکتشافات فضایی بهره می‌گیرد. رنگ‌ها، دیوارها و پرتره‌ها بازتاب‌دهنده شیفتگی به علم و فضا هستند که مفهوم هنری ایستگاه را شکل داده است.
رستم شافیکوف، رئیس دپوی قطار برقی، می‌گوید هر ایستگاه متروی تاشکند مفهوم معماری و هنری ویژه خود را دارد.
خود مترو در دهه‌های اخیر دگرگونی چشمگیری را تجربه کرده است. شبکه آن گسترش یافته و در سال‌های اخیر خطوط و ایستگاه‌های جدیدی به آن افزوده شده است. شمار مسافران نیز افزایش یافته و امروز به بیش از یک میلیون سفر در روز می‌رسد.
با این حال، ایستگاه‌هایی مانند کسموناوترلر در عین خدمت‌رسانی به یک شبکه حمل‌ونقل مدرن، شخصیت هنری اولیه خود را حفظ کرده‌اند.
حفاظت از بخشی زنده از شهر
ثبت این بناها در فهرست یونسکو توجه بیشتری را به نحوه مدیریت آن‌ها در آینده معطوف کرده است.
به گفته سعیدعزیز ایشانخوجایف، حفاظت تنها به حفظ نماها محدود نمی‌شود؛ ساختمان‌ها باید ایمن، کارآمد و مناسب استفاده امروزی باقی بمانند و در کنار آن، برنامه‌ریزی دقیق برای بافت شهری پیرامونی آن‌ها نیز ضروری است.
این رویکرد شامل ارزیابی وضعیت سازه‌ای و تأسیساتی، ایمنی حریق و چگونگی انطباق‌پذیری ساختمان‌ها بدون از دست دادن هویت معماری آن‌هاست.
بیش از نیم قرن پس از شکل‌گیری معماری مدرنیستی تاشکند، بسیاری از بناهای شاخص آن همچنان بخش فعالی از زندگی شهری هستند.
اهمیت این بناها در پیوندی نهفته است که میان معماری، اقلیم، صنایع‌دستی محلی و استفاده عمومی در دوره‌ای خاص از توسعه تاشکند برقرار شده است. ثبت یونسکو سطح تازه‌ای از حفاظت را برای این میراث معماری فراهم می‌کند و استمرار کاربری آن‌ها باعث می‌شود این میراث همچنان بخشی از زندگی روزمره شهر باقی بماند.