از تلاش ترکیه برای مقاوم‌تر کردن شهرها و سیستم‌های انرژی خود تا ساخت شهری تازه در نزدیکی تاشکند، برنامه‌ریزان در حال تغییر شیوه ساخت، تامین انرژی و سازگار کردن شهرها با فشارهای محیط‌زیستی هستند.
شهرها محل زندگی بیش از نیمی از جمعیت جهان‌اند و جمعیت و زیرساخت‌ها را در نقاطی متمرکز می‌کنند که هر روز بیش‌تر در معرض گرما، سیلاب، خشکسالی و دیگر فشارهای مرتبط با تغییرات اقلیمی قرار می‌گیرند.
آگهی
آگهی
در ترکیه، تاب‌آوری هم در کالبد شهرها و هم در سامانه‌های انرژی آن‌ها گنجانده می‌شود؛ از مسکن و زیرساخت گرفته تا ردیابی برق تجدیدپذیر. در ازبکستان، برنامه‌ریزان در دو مقیاس متفاوت کار می‌کنند: طراحی «تاشکند جدید» تقریبا از صفر، و در عین حال سازگار کردن پایتخت فعلی با اقلیم در حال تغییر.
تقویت تاب‌آوری در شهرهای ترکیه
زلزله‌هایی که فوریه ۲۰۲۳ جنوب ترکیه را لرزاند، صدها هزار واحد مسکونی را آسیب‌دیده یا ویران کرد و میلیون‌ها نفر را بی‌خانمان کرد. از آن زمان، بازسازی از حوزه مسکن فراتر رفته و زیرساخت‌های شهری و خدمات حیاتی را نیز در بر گرفته است.
یاسیر یلماز، مدیرعامل شرکت ساختمانی ترک املاک کنوت، می‌گوید بازسازی در مقیاس وسیع تنها به واحدهای مسکونی محدود نمانده و شبکه فاضلاب، رودخانه‌ها و سامانه‌های حمل‌ونقل را هم شامل شده است.
یلماز گفت: «در جریان بازسازی شهرها و ۴۵۰ هزار واحد مسکونی، هر شهر را همراه با زیرساخت‌ها و فضاهای خدماتی و اجتماعی آن بازآفرینی کرده‌ایم» و افزود که به تاب‌آوری اقلیمی ساختمان‌ها نیز توجه ویژه‌ای شده است.
تاب‌آوری این شهرها همچنین به نوع انرژی‌ای وابسته است که آن‌ها را تغذیه می‌کند.
اپیاش، اپراتور بازار انرژی ترکیه، سامانه تضمین‌های منشا انرژی تجدیدپذیر موسوم به YEK-G را اداره می‌کند. گواهی‌های الکترونیک این سامانه نشان می‌دهد که معادل همان میزان برق از منابع تجدیدپذیر تولید شده است؛ هر گواهی نماینده یک مگاوات ساعت است.
این سامانه داوطلبانه با استفاده از فناوری بلاک‌چین، اطلاعات مربوط به برق تجدیدپذیر را از مرحله تولید تا مصرف ثبت می‌کند.
مصطفی آیدین، معاون رئیس بورس انرژی استانبول، به خودروهای برقی به عنوان یکی از حوزه‌های کاربرد این سامانه اشاره می‌کند.
آیدین گفت: «با سامانه گواهی‌دهی YEK-G می‌توانیم نشان دهیم برقی که نیروگاه‌های تجدیدپذیر تولید می‌کنند واقعا به مرحله مصرف می‌رسد.» برق مورد استفاده برای شارژ خودروها می‌تواند با تولید نیروگاه‌های خورشیدی، بادی و آبی متناظر شود.
از نظر کریس منسا، مشاور ویژه قهرمان سطح بالای اقلیم، زیرساخت فیزیکی و فناوری فقط بخشی از آماده‌سازی شهرها در برابر خطرات محیط‌زیستی است.
منسا گفت: «مسئولیت صرفا این نیست که کدام نهاد موظف است، بلکه باید از ابتدا آگاهی، دانش و آموزش ایجاد شود.»
منسا معتقد است آموزش درباره اقلیم باید از سنین پایین آغاز شود و مدارس به شهروندان کمک کنند خطرهایی را که ممکن است شهرهایشان با آن روبه‌رو شوند، درک کنند.
شروع از صفر
بیش از سه هزار کیلومتر دورتر، شهری در حاشیه شرقی پایتخت ازبکستان در حال شکل‌گیری است.
ساخت «تاشکند جدید» در سال ۲۰۲۳ آغاز شد. هرچند بخش‌های وسیعی هنوز کارگاه ساختمانی است، طرح جامع شهر پیش‌بینی کرده است ۲ هزار هکتار فضای سبز و ۵۰۰ هکتار پارک ایجاد شود. چند تاسیسات عمده، از جمله نیروگاه تری‌ژنریشن (تولید همزمان برق، گرما و سرما) و پست برق، در اکتبر ۲۰۲۶ به بهره‌برداری رسید.
ساخت شهری از صفر این امکان را می‌دهد که درباره آب، پوشش گیاهی و انرژی پیش از ورود ساکنان تصمیم‌گیری و این ملاحظات در طراحی ادغام شود.
این مسئله درباره فضای سبز اهمیت ویژه‌ای دارد. در تابستان‌های گرم ازبکستان، درختان می‌توانند سایه فراهم کنند اما حفظ پوشش گیاهی خود نیاز تازه‌ای برای آب ایجاد می‌کند.
سعیدازیم شریف‌اف، مشاور مدیر در امور پروژه‌های شهرسازی در اداره تاشکند جدید، می‌گوید گونه‌های گیاهی با توجه به شرایط محلی انتخاب می‌شوند.
شریف‌اف گفت: «توجه ویژه‌ای به درختانی شده است که شرایط خشک را تحمل می‌کنند و به آب کم‌تری نیاز دارند.» او افزود: «برای کاهش مصرف آب از سامانه‌های آبیاری قطره‌ای استفاده می‌شود.»
این رویکرد فقط به آبیاری محدود نمی‌شود. به گفته شریف‌اف، قرار است فاضلاب تصفیه و به عنوان آب فنی و برای فضای سبز دوباره استفاده شود و در عین حال از ساختمان‌ها انتظار می‌رود آب باران یا فاضلاب تصفیه‌شده را در محوطه خود جمع‌آوری و بازاستفاده کنند.
نیازهای آبی بر طراحی مناظر نیز اثر گذاشته است. برنامه‌ریزان از بوته‌های سازگار با اقلیم محلی استفاده می‌کنند که نسبت به چمن‌زارها به آبیاری کم‌تری نیاز دارند و به گفته شریف‌اف، بستر کانال‌ها آب‌بندی شده تا نفوذ و هدررفت آب کاهش یابد.
گرمایش و سرمایش شهری تازه
زیرساخت‌های انرژی تاشکند جدید همزمان با ادامه روند ساخت شهر در حال تکمیل است.
شرف رجب‌اف، معاون مدیر اداره تاشکند جدید، می‌گوید پنل‌های خورشیدی روی پشت‌بام در پروژه‌های مختلف این طرح در نظر گرفته شده است.
نیروگاه تری‌ژنریشن، که بخشی از مجموعه‌ای از پروژه‌های زیرساختی جدید شهر است، قرار است از طریق یک شبکه متمرکز، گرمایش و سرمایش خانوارها را تامین کند.
اصیل‌تورک چاکماق، مهندس ارشد پروژه، گفت: «در تابستان، این سامانه هم آب گرم و هم آب سرد برای خنک کردن خانه‌ها فراهم می‌کند و در زمستان، از بخار تولیدشده در دیگ‌خانه برای تامین گرمایش استفاده می‌شود.»
بخشی از زیرساخت‌ها به بهره‌برداری رسیده، در حالی که اجزای دیگر هنوز در حال ساخت یا در مرحله طراحی است. چون هنوز قسمت‌های زیادی از تاشکند جدید مسکونی نشده، بسیاری از این سامانه‌ها تا کنون زیر بار تقاضای یک شهر کاملا پرجمعیت قرار نگرفته‌اند.
جست‌وجوی فضا در پایتخت موجود
وضعیت در تاشکند قدیم متفاوت است؛ جایی که خیابان‌ها، ساختمان‌ها و محله‌های موجود، امکان تغییر گسترده سیمای شهری را محدود می‌کند.
به گفته مراجع محیط‌زیست ازبکستان، بین سال‌های ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۶ بیش از یک میلیون و ۳۵۰ هزار درخت و بوته در سراسر پایتخت کاشته شده است. نوارهای سبز تازه‌ای نیز برنامه‌ریزی شده که از جمله شامل مناطق جدیدی در ناحیه بکت‌میر و در امتداد کریدور رودخانه چرچیک است.
یک پروژه جدید در بکت‌میر نشان می‌دهد این روند در عمل چه شکلی دارد.
به گفته بکت‌جون اگرام‌اف، کارشناس ارشد اداره محیط‌زیست شهر تاشکند، در بهار ۲۰۲۶ نواری سبز به مساحت ۴٫۲۳ هکتار در این منطقه ایجاد شد که ۱۴۱۵ درخت زینتی در آن کاشته شده و آبیاری آن‌ها با روش قطره‌ای انجام می‌شود تا مصرف آب کاهش یابد.
برخلاف تاشکند جدید، که در آن می‌توان پیش از ساخت محله‌ها برای فضاهای سبز برنامه‌ریزی کرد، طرح‌هایی مانند بکت‌میر ناچارند برای این فضاها در شهری که از پیش ساخته شده جا پیدا کنند.