از نمک‌زدایی آب در امارات تا نوسازی سامانه‌های آبیاری در ازبکستان، کشورهایی که با فشار آبی روبه‌رو هستند در پی تامین مطمئن منابع و کاهش هدررفت آب‌اند.
بر اساس گزارش هیات بین‌دولتی تغییرات اقلیمی سازمان ملل، حدود نیمی از جمعیت جهان دست‌کم در بخشی از سال با کم‌آبی شدید روبه‌رو می‌شوند؛ رقمی که انتظار می‌رود در اثر تغییرات اقلیمی، رشد جمعیت و افزایش تقاضا باز هم بیشتر شود.
آگهی
آگهی
فشار ناشی از کم‌آبی در هر منطقه شکل متفاوتی دارد. در امارات متحده عربی که بارندگی بسیار اندک است و رودخانه دائمی وجود ندارد، بیشتر آب آشامیدنی از راه شیرین‌سازی آب دریا تامین می‌شود. در ازبکستان، کشاورزی به شبکه‌های آبیاری متکی است که آب را از میان چشم‌اندازهای خشک جابه‌جا می‌کند. هر دو کشور برای کش دادن بیشتر منابع محدود آب به فناوری و توسعه زیرساخت روی آورده‌اند.
تامین آب در اقلیم خشک
در امارات، بارش محدود و نبود رودخانه‌های دائمی از دیرباز شیوه تامین و مصرف آب در جوامع محلی را شکل داده است.
تلاش‌ها برای مدیریت منابع اندک آب، قرن‌ها پیش از ظهور فناوری‌های مدرن شیرین‌سازی آغاز شده بود. سامانه‌های سنتی آبیاری «فلج» آب را از مسیر سکونتگاه‌ها و اراضی کشاورزی عبور می‌دادند و به این ترتیب امکان تداوم فعالیت‌های محلی را فراهم می‌کردند.
عبدالله بلاله، معاون وزیر خارجه امارات در امور انرژی و پایداری، می‌گوید این سامانه‌ها بیش از هزار سال پیش طراحی و اجرا شده‌اند.
امروز بخش زیادی از آب شرب کشور از طریق شیرین‌سازی تامین می‌شود. بلاله می‌گوید امارات به دسترسی همگانی به آب دست یافته و در کنار آن از فناوری‌های جدید، از جمله هوش مصنوعی، در این بخش استفاده می‌کند.
با رشد جمعیت و گسترش شهرها، محدود کردن مصرف آب و استفاده مجدد از منابع موجود اهمیتی روزافزون پیدا کرده است.
کمتر جایی این اصل را به اندازه ایستگاه فضایی بین‌المللی به‌روشنی نشان می‌دهد.
سلمان ال نیدی، فضانورد اماراتی، شش ماه را در این ایستگاه گذراند؛ جایی که آب برای نوشیدن، بهداشت فردی، آماده‌سازی غذا و تولید اکسیژن ضروری است.
ال نیدی گفت: «هر قطره آبی که در ایستگاه فضایی بین‌المللی است ثبت و محاسبه می‌شود. ما حدود ۹۵ درصد آب خود را بازیافت می‌کنیم.»
آب پیش از آن که دوباره به مصرف برسد از چند مرحله تصفیه می‌گذرد و نمونه‌ای است از این که چگونه می‌توان یک منبع محدود را در شرایط نبود گزینه‌های دیگر بارها بازیابی کرد و دور نریخت.
امارات همچنین می‌کوشد موضوع آب را در دستور کار بین‌المللی بالاتر ببرد. این کشور قرار است به همراه سنگال از ۸ تا ۱۰ دسامبر ۲۰۲۶ میزبان کنفرانس آب سازمان ملل در ابوظبی باشد. در این رویداد دولت‌ها، سازمان‌های بین‌المللی، بخش خصوصی و سایر ذی‌نفعان گرد هم می‌آیند و موضوعاتی مانند سرمایه‌گذاری، فناوری و نوآوری را بررسی خواهند کرد.
بلاله می‌گوید راه‌حل‌ها در هر منطقه متفاوت خواهد بود. او گفت فناوری و نوآوری در کنار تامین مالی و همکاری لازم برای تبدیل ایده‌ها به پروژه‌های عملی می‌تواند شکاف‌ها را پر کند.
در ازبکستان، فشارها ماهیتی دیگر دارند. بخش عمده کشاورزی کشور متکی بر انتقال آب در مسیرهای طولانی، کاهش تلفات در طول راه و رساندن آن به سرِ زمین‌های کشاورزی در زمان مورد نیاز است.
رساندن آب به مزارع ازبکستان
کانال‌ها، مخازن و ایستگاه‌های پمپاژ آب را از میان دشت‌های خشک ازبکستان عبور می‌دهند. در برخی مناطق، کم‌آبی تا حدی به این بستگی دارد که آیا می‌توان آب موجود را در زمان مناسب به زمین‌های کشاورزی رساند یا نه.
در دره فرغانه، طرحی با حمایت بانک جهانی که در سال ۲۰۱۷ آغاز شد، زیرساخت‌های آبیاری را نوسازی کرده است.
در یکی از نقاط، آب چشمه‌های محلی جمع‌آوری و حدود ۹ کیلومتر پمپاژ می‌شود تا به مناطقی برسد که همیشه دسترسی به آب در آنها دشوار بوده است. پیش‌بینی می‌شود این ایستگاه پمپاژ و خط لوله آبیاری حدود ۹۷۴۰ هکتار زمین کشاورزی را بهبود دهد.
آبیاری قابل‌اعتمادتر همچنین امکان کشت در زمین‌هایی را فراهم کرده که پیش‌تر بهره‌برداری از آنها دشوار بود.
در یکی از باغ‌های میوه این دره، آبیاری قطره‌ای برای رساندن آب به درختان هلو که در سال ۲۰۲۴ کاشته شده‌اند به کار می‌رود. این مزرعه در سال بعد حدود ۲۰۰ تن میوه برداشت کرد.
انتقال آب در دل کویر
در نواحی غربی‌تر، آب رود آمو دریا از طریق کانال ماشینی آمو–بخارا از میان بیابان پمپاژ می‌شود. این شبکه گسترده بیش از ۳۵۰ هزار هکتار از اراضی استان‌های بخارا و نوی را آبیاری می‌کند و آب شرب شهرهای بخارا و کوگان را نیز تامین می‌کند.
ایستگاه پمپاژ جدید «آمو–بخارا–۱» در چارچوب برنامه‌ای وسیع‌تر برای نوسازی، جایگزین زیرساخت‌های فرسوده قدیمی شد. سامانه کنترل دیجیتال این تاسیسات، مصرف آب و برق را پایش می‌کند و تجهیزات تازه تا ۱۵ درصد از مصرف انرژی کاسته‌اند.
انتقال آب در مسافت‌های طولانی تنها بخشی از ماجراست؛ جلوگیری از هدر رفتن آن پیش از رسیدن به مزارع بخش دیگر کار است.
شرزاد شریف‌اف، نماینده خدمات منطقه‌ای انتقال آب در بخارا، می‌گوید در برخی نقاط این استان پیش‌تر تلفات آب به دلیل نفوذ در خاک به حدود ۳۷ درصد می‌رسید. اکنون کانال‌ها با بتن پوشانده می‌شوند تا تلفات کاهش یابد و جریان آب برای کشاورزان یکنواخت‌تر شود.
حکمت نظرالله‌یف، کشاورز، می‌گوید پیش‌تر مقدار زیادی از آب پیش از آن که به مزارع گندم و پنبه برسد از بین می‌رفت. او می‌گوید بعد از بتن‌ریزی کانال‌ها، آبیاری محصولات آسان‌تر شده است.
پیوند آب با فراتر از مزارع
شبکه آبیاری، کشاورزی را به محیط زیست پیرامون آن نیز متصل می‌کند.
آب‌های زهکش و بازگشتی از مزارع به دریاچه دنگیزکول می‌ریزند؛ تالابی با اهمیت بین‌المللی در استان بخارا که به عنوان محل استراحت و زمستان‌گذرانی پرندگان مهاجر شناخته می‌شود.
مالیکا ایكراموا، استاد مهندسی آب، می‌گوید این دریاچه علاوه بر بارش و آب زیرزمینی، از زه‌آب‌های بازگشتی سامانه‌های آبیاری تغذیه می‌شود. آب آن بسیار پراملاح است اما همچنان از شیلات پشتیبانی می‌کند و زیستگاهی برای پرندگان مهاجر فراهم می‌آورد.
با رشد جمعیت و تغییر شرایط اقلیمی، ایكراموا می‌گوید کاهش تلفات، بهبود حسابرسی منابع آب و گسترش آبیاری کم‌مصرف همچنان کلیدی خواهد بود.
او می‌گوید: «ما ناچاریم خود را سازگار کنیم.»
از شیرین‌سازی آب در خلیج فارس تا کانال‌های آبیاری در آسیای میانه، روش‌ها تفاوت زیادی با هم دارند، اما ماموریت مشترک است: کاهش تلفات و رساندن منابع محدود آب تا حد امکان به نقاط دورتر.