در حالی که جنگ در ایران وارد پنجمین هفته خود شده است، وزرای امور خارجه پاکستان، مصر، ترکیه و عربستان روز یکشنبه در نشستی که پیشتر گمان میرفت ممکن است شامل گفتوگوی مستقیم مقامات تهران و واشینگتن باشد، گرد هم آمدند.
در حالی که اسرائیل و آمریکا به حملات خود علیه ایران ادامه میدهند و تهران نیز با شلیک موشک و پهپاد در سطح منطقه پاسخ میداد، دیپلماتهای ارشد منطقه روز یکشنبه در اسلامآباد، پایتخت پاکستان، گرد هم آمدند تا راههای پایان دادن به درگیریهای خاورمیانه را بررسی کنند.
آگهی
آگهی
این نشست که پیشتر گمان میرفت ممکن است شامل گفتوگوهای مستقیم مقامات ایران و آمریکا باشد، در نهایت به سطح وزرای امور خارجه چهار کشور پاکستان، مصر، ترکیه و عربستان سعودی محدود شد.
پاکستان اعلام کرده است که آماده «تسهیل گفتوگوهای مفصل و نتیجهبخش» برای پایان جنگ در خاورمیانه است و شهباز شریف، نخستوزیر این کشور، با مقامات ایرانی از جمله مسعود پزشکیان درباره تنشها گفتگوهایی داشته است.
به اینستاگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
پیشتر منابع پاکستانی گفته بودند که جیدی ونس، معاون رئیس جمهوری آمریکا ممکن است به عنوان گزینه احتمالی برای رهبری تیم مذاکرهکننده از سوی ایالات متحده معرفی شود.
منابع ایرانی نیز تاکید کرده بودند که حاضر به نشستن پای میز مذاکره با استیو ویتکاف، فرستاده خاورمیانهای ترامپ، یا جرد کوشنر، داماد ترامپ که نقش هدایت مذاکرات هستهای با ایران پیش از جنگ را برعهده داشتند، نخواهند بود.
شایعه شده بود که محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، محتملترین گزینه برای هدایت هرگونه گفتوگو از سوی ایران خواهد بود. با این حال، او روز یکشنبه این نشستها را پوششی برای اقدامات آمریکا توصیف کرد و اعلام کرد که «دشمن در عیان، پیام مذاکره و گفتوگو میفرستد و در پنهان برای حمله زمینی نقشه میکشد، غافل از آنکه مردان ما منتظر ورود زمینی سربازان آمریکایی هستند تا آتش به جان آنها بیندازند و شرکای منطقهایشان را برای ابد تنبیه کنند، شلیکهای ما ادامه دارد، موشکهای ما برقرارند.»
طرح ۵ مادهای ایران در برابر طرح ۱۵ مادهآی آمریکا
نشست اسلامآباد تنها چند روز پس از ارائه «فهرست اقدام ۱۵ بندی» آمریکا به ایران برگزار شد، فهرستی که به گفته واشنگتن میتواند چارچوبی برای دستیابی به یک توافق صلح احتمالی باشد.
آقای قالیباف روز یکشنبه گفت که «آمریکا به بیان آرزوهایش میپردازد و آنچه را در جنگ به آن دست پیدا نکرده است، بهعنوان فهرست ۱۵ مادهای اعلام میکند و در دیپلماسی میجوید.»
همزمان با ادامه این مذاکرات، ایران بخشی از محدودیتهای اعمالشده بر تردد کشتیهای تجاری در تنگه هرمز را کاهش داد. به گفته مقامهای پاکستانی، تهران شامگاه شنبه با عبور ۲۰ کشتی دیگر با پرچم پاکستان از این مسیر راهبردی موافقت کرده است؛ اقدامی که به تعداد محدود کشتیهایی که پیشتر اجازه عبور گرفته بودند افزوده میشود.
در مقابل این فضای دیپلماتیک، ایالات متحده هزاران نیروی تازه از تفنگداران دریایی و چتربازان را به منطقه اعزام کرده است. در همین حال، مقامهای ایرانی ضمن رد چارچوب پیشنهادی ایالات متحده، بهطور علنی هرگونه مذاکره تحت فشار را نیز رد کردهاند.
شبکه پرس تیوی، رسانه انگلیسیزبان وابسته به دولت ایران، هفته گذشته گزارش داد که تهران طرح پیشنهادی پنجبندی خودش را تهیه کرده است.
به گفته یک منبع ناشناس، این طرح شامل توقف هدف قرار دادن مقامهای ایرانی، دریافت تضمین برای جلوگیری از حملات آینده، مطالبه غرامت و همچنین تأکید بر «اعمال حاکمیت ایران بر تنگه هرمز» است.
پاکستان چگونه خود را بهعنوان میانجی صلح معرفی کرد؟
فارغ از اینکه این تلاشها در نهایت به مذاکرات جدی صلح منجر شود یا نه، پاکستان تاکنون توانسته یک دستاورد مهم دیپلماتیک را به نام خود ثبت کند و جایگاه خود را در معادلات منطقهای تقویت کند.
پاکستان که در گذشته بهدلیل پناه دادن به اسامه بنلادن، از سوی واشینگتن منزوی شده بود، اکنون بهطور غیرمنتظرهای به یکی از بازیگران مهم در تلاشهای بینالمللی برای کشاندن واشینگتن و تهران به میز مذاکره تبدیل شده است.
ممکن است پاکستان در نگاه اول به عنوان میانجی غیرمعمول به نظر برسد. این کشور روابط نزدیکی با رقیب ایران، یعنی عربستان سعودی، دارد و سال گذشته یک پیمان دفاع متقابل با آن امضا کرد.
علاوه بر این، پاکستان خودش هم اکنون با افغانستان درگیر مناقشه است و برخلاف چین، تجربهای در میانجیگری در منازعات پیچیده خاورمیانه ندارد.
با این حال، اسلامآباد یکی از معدود کشورهایی است که روابط گرم و مستمری با هر دو طرف، یعنی آمریکا و ایران، دارد و با مقامات ارشد هر دو کشور در ارتباط مستقیم است. روابط این کشور با تهران از ژانویه ۲۰۲۴، زمانی که دو طرف درگیری کوتاه و خشونتآمیزی بر سر فعالیتهای شبهنظامی مرزی داشتند، مسیر طولانی را طی کرده است. طی سال گذشته، شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، و عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، چندین دیدار با مقامات ارشد ایران در داخل ایران و همچنین در پاکستان برگزار کردهاند.
بازگشت چشمگیر پاکستان در جهت اعتمادسازی با کاخ سفید
عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، و شهباز شریف، نخستوزیر این کشور، با هماهنگی یکدیگر تلاش کردند تا نظر رئیس جمهوری آمریکا و اطرافیان نزدیک او را به خود جلب کنند. تا جائیکه اسلامآباد پیشنهاد میزبانی مذاکرات احتمالی صلح میان ایران و آمریکا را مطرح کرد و دونالد ترامپ، رئیس جمهوری آمریکا نیز این هفته در شبکه تروث سوشال بر آن تأکید کرد.
همزمان، به گفته استیو ویتکاف، فرستاده ویژه آمریکا در امور خاورمیانه، مقامهای پاکستانی در انتقال طرح صلح ۱۵بندی واشینگتن به تهران نقش داشتند.
اسحاق دار، معاون نخستوزیر پاکستان نیز اعلام کرد که این پیام از طریق یک کانال ارتباطی غیررسمی با میانجیگری پاکستان منتقل شده است.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
این تحول نشاندهنده بازگشتی چشمگیر در جهت اعتمادسازی با کاخ سفید است. این در حالی است که آقای ترامپ در دوره نخست ریاست جمهوری خود، کشور پاکستان را بازیگری غیرقابل اعتماد خوانده و مدعی شده بود که جز «دروغ و فریب» چیزی نصیب آمریکا نکرده است.
تبدیل شدن پاکستان به یک میانجی بالقوه صلح، بیانگر آن است که مقامهای بانفوذ این کشور چگونه توانستهاند نظر ترامپ را جلب کرده و از طریق توافقهایی با نزدیکان آقای ترامپ، از جمله در حوزه ارزهای دیجیتال و منابع معدنی راهبردی، جایگاه پاکستان را دوباره در معادلات مطلوب آمریکا تقویت کنند.
کارشناسان سیاسی نقش عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، را در این روند برجسته میدانند؛ فردی که اوایل سال جاری میلادی، بر امضای یک توافق در حوزه رمزارز میان یک شرکت مرتبط با آقای ویتکاف و دولت پاکستان نظارت داشت. دونالد ترامپ نیز از او بهعنوان «مارشال میدانی محبوب پاکستانی» خود یاد کرده است.
چرا الان؟
پاکستان دلایل محکمی دارد تا هر کاری در توان خود انجام دهد تا به پایان یافتن این درگیری کمک کند. کما اینکه پس از کشته شدن علی خامنهای، رهبر ایران، توسط ایالات متحده و اسرائیل، اعتراضات خونین ضد آمریکایی در پاکستان به راه افتاد.
علاوه بر این، اسلامآباد در سپتامبر، یک پیمان دفاع متقابل مشابه ناتو با عربستان سعودی امضا کرد. در نتیجه، ایفای نقش میانجی راهی برای دفع هرگونه فشار فوری از سوی سعودیها برای ورود به درگیری به نمایندگی از عربستان است.
در دوران «جنگ سرد» و در دوران «جنگ علیه تروریسم»، ایالات متحده روی پاکستان بهعنوان یک متحد حساب میکرد. سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) پس از حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱، با ارتش و نهادهای اطلاعاتی پاکستان در جستجوی شبهنظامیان القاعده از جمله رهبر این گروه، بنلادن، همکاری نزدیکی داشت.
اما هنگامی که بنلادن در شهری در پاکستان شناسایی شد و در عملیات مخفیانه آمریکا در سال ۲۰۱۱ کشته شد، نظر واشینگتن نسبت به اسلامآباد فرو ریخت.
حتی در سال ۲۰۲۴، دولت بایدن مدعی شد که پاکستان در حال تلاش برای ساخت موشکی است که قادر به رسیدن به خاک آمریکا باشد.
روابط چگونه گرم شد؟
بازسازی روابط از اوایل دومین دوره ریاست جمهوری ترامپ آغاز شد، زمانی که پنتاگون پیامی به اسلامآباد فرستاد و خواستار پیدا کردن عامل حمله بمبگذاری فرودگاه کابل در سال ۲۰۲۱ تحویل او شد.
پاکستان به این درخواست پاسخ مثبت داد و ترامپ نیز در سخنرانی خود در کنگره در مارس گذشته از اقدامات پاکستان ستایش کرد. تنها چند هفته پس از آن، اسلامآباد از ایالات متحده به دلیل دستیابی به آتشبس در یک درگیری کوتاه با همسایه هستهای خود، هند، قدردانی کرد؛ اقدامی که دهلی نو آن را قبول ندارد.
جالب این است که برخی منابع میگویند پاکستان ترامپ را برای جایزه صلح نوبل، که مدتها به دنبال آن بوده، نامزد کرده است. بنابراین میتوان گفت که پاکستان درست زمانی که آقای ترامپ تازه دوره دوم ریاست جمهوری خود را آغاز کرده بود دو موفقیت فوری به ترامپ هدیه کرد.
در واقع میتوان گفت که پاکستان از ماه سپتامبر وارد نقش میانجیگری شد. این کشور در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک پیامهایی میان ایران و آمریکا رد و بدل کرد، اقدامی که طبق گزارش وال استریت ژورنال، در تلاشی ناموفق برای از سرگیری مذاکرات هستهای انجام شد.
در تاریخ ششم فوریه، همزمان با از سرگیری مذاکرات آمریکا و ایران در مسقط، عمان، عاصم منیر به مسقط رفت و با استیو ویتکاف و جرد کوشنر، داماد ترامپ، در هتل محل مذاکرات دیدار و گفتگو کرد؛ اما وال استریت ژورنال به نقل از یک مقام عرب نوشت که او در جلسات مستقیم با ایرانیها حضور نداشت.
پس از اینکه پاکستان ترامپ را بهخاطر «دیپلماسی برجسته» در جلوگیری از جنگ هستهای بین هند و پاکستان برای جایزه صلح نوبل نامزد کرد، اسلامآباد جزو اولین کشورهایی بود که برای عضویت در هیئت بینالمللی صلح ترامپ ثبتنام کرد.
یورونیوز فارسی را در ایکس دنبال کنید
در نشست افتتاحیه این هیئت در واشینگتن، استیو ویتکاف از توافق مشترک آمریکا و پاکستان برای بازسازی هتل روزولت در نیویورک، متعلق به شرکت هواپیمایی زیانده پاکستان، رونمایی کرد. در طول آن نشست، ترامپ از منیر، که پیشتر در کاخ سفید از او پذیرایی کرده بود، بهعنوان «مردی سرسخت، مبارزی قوی—درست است؟ جدی و محکم» ستایش کرد.
با وجود تمامی تلاشهای دیپلماتیک پاکستان برای به گفتوگو کشاندن آمریکا و ایران، کارشناسان سیاسی بر این باورند که اسلامآباد تمایلی به حضور مستقیم در مذاکرات ندارد، زیرا این مذاکرات بسیار پیچیده خواهند بود. به گفته آنها، پاکستان ترجیح میدهد مانند تجربه مذاکرات با طالبان، نقش واسطه یا کانال پشتیبان را بر عهده گیرد.
کارشناسان معتقدند که نشست وزرای امور خارجه عربستان سعودی، ترکیه و مصر در اسلامآباد، میتواند شامل تدارک مقدمات برای برگزاری یک دیدار بین ایالات متحده و ایران باشد و همچنین اختلافهای احتمالی میان میانجیگران درباره راهکارهای پایان دادن به مناقشه را برطرف کند.