جمعیت مارماهی اروپایی از دههی ۱۹۸۰ تاکنون بیش از ۹۰درصد کاهش یافته است. بااینحال، برآوردها حاکی از آن است که هر سال دهها تن از مارماهیهای جوان، موسوم به «مارماهی شیشهای»، بهطور غیرقانونی صید میشوند و بهصورت زنده به مزارع آبزیپروری خارج از اروپا ارسال میگردند.
ممنوعیت کامل صادرات مارماهی اروپایی به خارج از اتحادیهی اروپا در سال ۲۰۰۹، به گسترش فعالیت گروههای تبهکار سازمانیافته دامن زد و این تجارت غیرقانونی همچنان در سراسر قاره ادامه دارد.
عملیات «لیک» یوروپل که در سال ۲۰۱۵ آغاز شد، به کشفیات بیسابقه از نمونههای صید غیرقانونی انجامیده است؛ محمولههایی که از طریق مراکز مخفی در چند کشور اروپایی جابهجا میشدند. این عملیات همچنین به بازداشت افرادی موسوم به «قاچاقچی» منجر شده که مارماهیهای شیشهای را در چمدانها پنهان میکردند و از فرودگاههای بزرگ اروپا عبور میدادند.
«آنها برای کاهش سرعت متابولیسم، یخ اضافه میکنند و اکسیژن تزریق میکنند تا مارماهیهای شیشهای بتوانند مسیر انتقال به آسیا را زنده طی کنند. به گفتهی سروان دانیل بارتورن گارسیا از پلیس محیطزیست اسپانیا، سپرونا: «در آنجا این گونه در مزارع پرواربندی پرورش داده میشود تا در نهایت فیلهی مارماهی برای مصرف انسانی تولید شود.»
هر کیلوگرم مارماهی شیشهای ــ که طول آن فقط چند سانتیمتر است ــ قابلیت تبدیلشدن به بیش از یک تُن مارماهی بالغ را دارد و همین مسئله موجب شده قیمت آن در بازار سیاه آسیا تا ۶هزار یورو بهازای هر کیلوگرم افزایش یابد. براساس برآوردها، این تجارت غیرقانونی در سالهای اوج میتواند تا ۲ تا ۳میلیارد یورو گردش مالی ایجاد کند.
فناوری به کمک مأموران گمرک میآید
ترکیبکردن محمولهها و ارائهی اظهارنامههای جعلی از جمله شیوههایی است که قاچاقچیان برای دورزدن سازوکارهای حفاظتی موجود برای مارماهی اروپایی از آن استفاده میکنند. برای مأموران گمرک تقریباً غیرممکن است که بعضی از گونههای مارماهی را در سنین پایین فقط با نگاه تشخیص دهند. همین مشکل دربارۀ مارماهیهایی که بهصورت فرآوریشده خریدوفروش میشوند نیز مطرح است؛ برای نمونه در قالب فیلههای دودی.
شرکتهای خصوصی و دانشگاهها اکنون در حال توسعهی کیتهای آزمایش دیانای سریعتر و ارزانترند؛ کیتهایی که به نیروهای مجری قانون امکان میدهد گونهی مارماهی موجود در محموله را در عرض چند دقیقه شناسایی کنند، درحالیکه پیشتر این کار چند روز زمان میبرد.
بارِند یانسه فان رِنسبرگ، رئیس واحد اجرای قانون در دبیرخانهی سایتس، در گفتوگو با یورونیوز اظهار داشت: «در آمریکای شمالی، در جریان آزمایش محمولههای مارماهی مشخص شد بخش قابل توجهی از وارداتی که بهعنوان مارماهی آمریکایی یا ژاپنی اعلام شده بود، در واقع مارماهی اروپایی بوده است؛ امری که غیرقانونی محسوب میشود.» سایتس (CITES) به «کنوانسیون تجارت بینالمللی گونههای در معرض خطر انقراضِ جانوران و گیاهان وحشی» اطلاق میشود.
«فناوری دیانای میتواند به مقامهای مسئول کمک کند تا این شواهد را در دادگاه ارائه دهند و زمینهی تعقیب قضایی متخلفان را فراهم کنند. توقیف محموله، بهخودیِ خود، الزاماً نشاندهندهی موفقیت نیست. بارند یانسه فون رنسبرگ افزود: «باید عاملان اصلی این تجارت غیرقانونی شناسایی شوند.»
جرایم سازمانیافتهی فرامرزی
براساس اعلام یوروپل، افراد دخیل در قاچاق مارماهی بسته به نقش خود در مراحل مختلف زنجیره ــ از صید و نگهداری تا حملونقل و دریافت حیوانات صیدشده بهطور غیرقانونی ــ از ملیتهای گوناگون هستند. در پروندههای شناختهشده، محمولهها از کشورهایی عبور داده شدهاند که فاصلهی زیادی با مناطق صید دارند؛ از جمله قبرس، مراکش و سنگال.
خوزه آدریان سانچز رومرو از معاونت امنیت محیطزیست اینترپل توضیح میدهد: «ساختارهای پولشویی بسیار پیچیدهای وجود دارد که گاه در سطح شرکتها و بهصورت فراملی، در چند کشور، فعالیت میکنند.»
به گفتهی سانچز رومرو، یکی از مأموریتهای اینترپل این است که «نقشهی این شبکههای مجرمانه را ترسیم کند» و «کشور محل بازداشتها را به کشورهایی وصل کند که پول از آنجا تأمین میشود؛ کشورهایی که معمولاً همان مقصد قاچاق هستند».
تکثیر موفق مارماهیها در اسارت در مقیاس تجاری هنوز امکانپذیر نشده است. از نظر تاریخی، مزارع پرورش آبزیان در آسیا عمدتاً به گونهی بومی، یعنی مارماهی ژاپنی، وابسته بودند. کاهش شدید جمعیت این گونه در دهههای اخیر، به افزایش تقاضا برای مارماهی اروپایی انجامیده است؛ گونهای که اتحادیهی بینالمللی حفاظت از طبیعت (IUCN) آن را در ردهی «بهشدت در معرض خطر انقراض» طبقهبندی کرده است.
همکاری بینالمللی نقشی تعیینکننده دارد
اگرچه همکاریهای اجرایی میان کشورهای عضو اتحادیهی اروپا و نهادهایی چون یوروپل، دفتر مبارزه با تقلب اتحادیهی اروپا (OLAF) و آژانس کنترل شیلات اروپا (EFCA) به نتایج قابل توجهی منجر شده است، اما تقویت همکاریهای جهانی میان کشورهای مبدأ، مصرفکننده و ترانزیتی همچنان در مرکز برنامهی اقدام ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۷ اتحادیهی اروپا برای مقابله با قاچاق حیاتوحش قرار دارد.
جسیکا روزوال، کمیسر محیطزیست اتحادیهی اروپا، به یورونیوز گفت: «برای مقابله با مقیاس، سطح پیچیدگی و ماهیت چندلایهی عملیات قاچاق، لازم است تلاشهای مشابه بیشتری صورت گیرد.»
در اواخر سال ۲۰۲۵ و در جریان برگزاری آخرین نشست کاپ ۲۰ کنوانسیون سایتس در سمرقندِ ازبکستان، طرفهای عضو قطعنامهای دربارهی مارماهیها به تصویب رساندند که بهطور مشخص خواستار تقویت همکاریهای بینالمللی در حوزهی تجارت و مدیریت این گونه است.
اکتبر گذشته در بانکوک، اتحادیهی اروپا در نهمین مجمع «اجرای قوانین بینمنطقهای حیاتوحش» شرکت کرد. این مجمع که با همت دفتر مقابله با گسترش مواد مخدر و جرایم سازمان ملل متحد برگزار شد، نمایندگانی از ۳۵ کشور آسیایی، آفریقایی و اروپایی را برای گفتوگوهای چندجانبه و نشستهای دوجانبه پشت درهای بسته گرد هم آورد.
به گفتهی بارند یانسه فان رنسبرگ، «این رایزنیها به آغاز تحقیقات منجر شد و در ادامه، پیامدهایی چون توقیف محمولهها، بازداشت افراد و پیگرد قضایی را به همراه داشت.» او میگوید: «جرایم مرتبط با حیاتوحش یک چالش جهانی است و مارماهیها نیز از این روند مستثنا نیستند. پرداختن به این مسئله بدون همکاری بینالمللی ممکن نیست.»